معرفی کتاب: جمهوری اسلامی ایران و امور حقوقی بین المللی

بخشی از مقدمۀ کتاب:

به عقیدۀ بسیاری از تاریخ دانان و تاریخ نگاران داخلی و خارجی، انقلاب اسلامی ایران در زمرۀ برجسته ترین وقایع تاریخی سدۀ اخیر می باشد. هم  اکنون نزدیک به نیم قرن از وقوع این رویداد تاریخی می گذرد و طی این مدت، رویدادهای تاریخی دیگری از جمله اشغال سفارت آمریکا (لانۀ جاسوسی) توسط دانشجویان پیرو خط امام خمینی^(ره)، تأسیس دیوان دعاوی ایران - ایالات متحده در شهر لاهۀ هلند، جنگ هشت سالۀ عراق علیه ایران، حملۀ موشکی ناو جنگی آمریکا به هواپیمای مسافربری ایرانی در خلیج فارس، حملۀ نیروی دریایی آمریکا به دو سکوی نفتی ایران در خلیج فارس، وضع تحریم های بین المللی (سازمان ملل متحد)، گروهی (اتحادیۀ اروپا) و یکجانبه (ایالات متحدۀ آمریکا)، دستگیری ملوانان آمریکایی و انگلیسی توسط نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، برنامۀ هسته ای ایران، ترور مقامات نظامی و دانشمندان موشکی و هسته ای ایران از سوی اسرائیل، مبارزۀ نیروهای نظامی ایران با گروه های تروریستی در منطقه، حملات موشکی ایران و اسرائیل علیه یکدیگر و ...، رقم خورده است، که ابعاد حقوقی بین المللی آن ها غیرقابل انکار می باشد.

فارغ از رویدادهای تاریخی پیش گفته، که بعضی از آن ها همچنان فعال بوده و برخی منقضی شده اند، جمهوری اسلامی ایران در راستای حفظ و تعمیق روابط بین المللی خود با دیگر دولت ها و گروه های منطقه ای و بین المللی، در سازمان های بین المللی و منطقه ای متعددی دارای عضویت و فعالیت است و هر ساله بر تعداد این عضویت ها نیز افزوده می شود. سالانه مبالغ سنگینی بابت عضویت در سازمان های مزبور پرداخت می گردد، ولی ارزیابی مناسبی از دستاوردهای عضویت در این سازمان ها به اندازۀ هزینه هایی که برای ادامۀ عضویت در آن ها می شود، در دست نیست. 

به رغم رویدادهای دارای ابعاد حقوقی بین المللی، تعاملات بین المللی متعدد و متنوع جمهوری اسلامی ایران و اهمیت روزافزون امور حقوقی بین المللی در روابط بین  دولت ها، توجه هوشمندانه، هدفمند و سازمان یافته به امور حقوقی بین المللی هم در سیاست های کلان نظام و هم بین اندیشمندان و پژوهشگران، مورد غفلت واقع شده است. این بی توجهی تا حدی است که دانشجویان حقوق بین الملل در مقاطع ارشد و دکتری حتی با دیوان دعاوی ایران - ایالات متحده و آرای صادرۀ آن آشنایی کافی ندارند و، مزید بر آن، در نظام آموزش عالی کشور نیز هیچ برنامه ای برای آشنایی و بازدید دانشجویان ایرانی حقوق بین الملل از دیوان مزبور وجود نداشته و ندارد، درحالیکه این نهادِ داوریِ بین المللیِ ویژه یکی از مراجع پیشگام داوری در عرصۀ جهانی است و آرای آن منبع سایر دیوان های قضایی و داوری و دکترین را تشکیل می دهد. در کتاب بیشتر به این موضوع پرداخته می شود.

تا کنون در سیاست های کلی نظام و در سیاست های کلی برنامه های توسعه/پیشرفت، امور حقوقی بین المللی به طور مستقیم ملحوظ نشده است. در زمینۀ پژوهش نیز تا کنون صرفاً چند کتاب با «محوریت ایران و حقوق بین الملل» به رشتۀ تحریر درآمده است که در ادامه مورد اشاره قرار می گیرند.

در این موضوع می توان به موارد ارزشمند ذیل اشاره کرد:

• کتاب «ایران و حقوق بین الملل» که ترجمۀ مجموعه مقالات انگلیسی و فرانسوی دکتر جمشید ممتاز، استاد بازنشستۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، است که به همت و با همکاری دکتر امیرحسین رنجبریان، دانشیار دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، با محوریت مسائل حقوقی ایران از منظر حقوق بین الملل، در سال ۱۳۷۶ در نشر دادگستر به زیور طبع آراسته شد. در این کتاب، به موضوعاتی مانند تحریم های اقتصادی، مسائل حقوقی بین المللی جنگ ایران و عراق، نظام حقوقی خلیج فارس و وضعیت حقوقی دریای خزر در سه محور اصلی «بحران ها و مخاصمات مسلحانه»، «حقوق دریاها و آبراه ها»، و «خلیج فارس و دریای خزر» پرداخته شده است.
• کتاب «ایران و چالش های حقوقی بین المللی معاصر» که تا کنون در دو مجلد به کوشش دکتر عبدالله عابدینی، عضو هیئت علمی پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سازمان سمت)، در سال ۱۴۰۱ (چاپ دوم) از سوی مؤسسۀ حقوقی شهر دانش، منتشر شده است، مجموعه مقالات استادان و پژوهشگران برجستۀ حقوق بین الملل عمومی را شامل می گردد و، همان طور که از عنوان آن پیداست، به مهم ترین چالش های حقوقی بین المللی معاصرِ پیش روی جمهوری اسلامی ایران، از جمله مشروعیت تحریم های یکجانبه، مصونیت قضایی دولت جمهوری اسلامی ایران در محاکم قضایی ایالات متحدۀ آمریکا، رژیم حقوقی حاکم بر بسته شدن تنگۀ هرمز، چالش های حقوقی بهره برداری از میدان مشترک پارس جنوبی، چالش های حقوقی عضویت در معاهدات بین المللی حقوق مالکیت فکری، چالش ها و موانع اجرای تعهدات زیست محیطی بین المللی در حقوق ایران، و دیگر مسائل مهم می پردازد.
• کتاب «ایران و حقوق بین الملل»، اثر دکتر اصغر جعفری ولدانی، استاد روابط بین الملل دانشگاه علامه طباطبائی^(ره)، اثر ارزشمند دیگری است که بر مسائل ایران با کشورهای همجوار در پرتو حقوق بین الملل متمرکز می باشد. نویسنده در این کتاب بعضی از مسائل ایران با کشورهای همسایه را از منظر اصول و قواعد حقوق بین الملل مورد بحث و بررسی قرار داده است. کتاب متشکل از سه قسمت اصلی می باشد که طی آن ها از حاکمیت ایران بر جزایر سه گانۀ ایرانی تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی، از تمامیت ارضی ایران در قبال توسعه طلبی های عراق و نیز از حقوق ایران در آب های خلیج فارس دفاع شده است. به منظور بررسی تطبیقی، چند گفتار نیز به مبانی حقوقی اختلاف های سرزمینی بین کشورهای خلیج فارس اختصاص دارد.
• یکی دیگر از پژوهش های ارزشمند انجام شده در این زمینه، پایان نامۀ کارشناسی ارشد حقوق بین الملل دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، با عنوان «ارزیابی آموزشی رشتۀ حقوق بین الملل عمومی در مراکز آموزش عالی ایران»، تألیف حسن کمالی نژاد است که به خوبی نقاط ضعف و چالش های رشتۀ آموزشی حقوق بین الملل عمومی را در مراکز آموزش عالی ایران به تصویر می کشد و در بحث آسیب شناسی می تواند مورد توجه قرار بگیرد.

البته در حوزۀ مقاله های علمی وضعیت بهتری به چشم می خورد و مقاله های متعددی در موضوع ایران و حقوق بین الملل، و چالش ها و فرصت های پیش رو نگاشته و منتشر شده اند، اما عمده ترین مشکل کشور، عدم تولید دکترین به زبان های انگلیسی و فرانسوی و ایجاد مرجعیت بین المللی است.

در کتاب حاضر، که عنوان «جمهوری اسلامی ایران و امـور حقوقی بین المللی» برای آن در نظر گرفته شده است، تلاش داریم تا به امور حقوقی بین المللی، به عنوان یک فرایند و یک ابزار راهبردی و شکلی در جهت تحقق منافع ملی، توجه نماییم. طبق آنچه گذشت، اکثر تألیفاتی که با محوریت ایران و حقوق بین الملل به رشتۀ تحریر درآمده اند، بر حقوق و تکالیف دولت جمهوری اسلامی ایران، ناشی از کنوانسیون ها و معاهده ها و عرف های بین المللی و منطقه ای، متمرکز می باشند، حال آنکه هدف نگارندگان کتاب پیش رو، بررسی، آسیب شناسی و نقد ساختاری و داخلی در قبال امور حقوقی بین المللی است.

احمد مؤمنی راد و علیرضا رنجبر

اردیبهشت ۱۴۰۴ - تهران

احمد مؤمنی راد، دانشیار حقوق بین الملل دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است. علاوه بر تدریس در دانشگاه تهران، سابقۀ تدریس در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاه های شهید بهشتی،دفاع ملی خوارزمی، صنعتی شریف، و شهید مطهری را نیز در کارنامۀ خود دارد. ایشان در کنار فعالیت های علمی و پژوهشی خود، از امور اجرایی نیز غافل نمانده است که ازجمله مسئولیت های ایشان می توان به دبیر هیئت عالی گزینش کل کشور، عضو و سخنگوی هیئت منصفۀ جرایم مطبوعاتی و سیاسی، رییس کمیتۀ حقوق بین الملل کمیسیون حقوقی و قضایی مجمع تشخیص مصلحت نظام، مشاور حقوقی رییس کمیتۀ ملّی پارا المپیک و رییس کمیسیون حقوقی کمیتۀ مزبور، مشاور حقوقی دبیر ستاد حقوق بشر کشور، مشاور وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، و عضو کارگروه رشتۀ حقوق شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی اشاره کرد.

علیرضا رنجبر، دانشجوی مقطع دکتری حقوق بین الملل عمومی دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است. حقوق حل و فصل اختلافات بین المللی، حقوق انرژی و حقوق بین الملل انرژی، تحریم های اقتصادی و تحلیل موضوعات روز حقوق بین الملل از حوزه های مورد علاقۀ وی به حساب می آیند و دارای تألیفاتی نیز در زمینه های پیش گفته است. وی مؤسس سایت دیدبانان دادگستر (دیداد) و مدیر و سردبیر این سایت است.