مرجع اخبار و اطلاعات حقوقی
info@didad.ir
جمعه 13 تير 1393
مبانی حقوقی بین المللی حضور نظامی ایران در عراق به منظور مبارزه با داعش

مبانی حقوقی بین المللی حضور نظامی ایران در عراق به منظور مبارزه با داعش

 

علیرضا رنجبر

کارشناس ارشد حقوق بین‌الملل از دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

 

مقدمه

در ماه گذشته شاهد حملات ناگهانی داعش (دولت اسلامی عراق و شام) در عراق و تصرف بخش هایی از این سرزمین از سوی این گروه تروریستی بودیم که نتیجۀ آن کشتار تعداد زیادی از مردم بی گناه در طول مخاصمه و تخریب قسمت های مختلفی از شهرهای عراق بود. البته این گروه افراطی تنها به تصرف شهرها اکتفا نکرد و اقدام به قتل عام سربازان اسیر شده و کشتار مردم این شهرها به خصوص شیعیان کرد که این اقدام از سوی دیده بان حقوق بشر به عنوان جنایات جنگی شناخته شد.

جنایات داعش علیه مردم عراق از یک سو و گسترش نفوذ این گروه افراطی در عراق و خطر بالقوۀ آن برای منطقه و به خصوص ایران، بحث حضور نظامی ایران در عراق به منظور حمایت از دولت و مردم این کشور و جلوگیری از خطر احتمالی حملۀ آنها به ایران را پُر رنگ کرده است.

اگرچه برخی اشخاص سعی در خدشه واردکردن بر مبانی حضور نظامی ایران در عراق و سیاسی جلوه دادن دلایل حضور ایران در این کشور داشته اند، اما از منظر حقوق بین الملل برای حضور نظامی ایران در عراق حداقل سه مبنای حقوقی قابل ذکر است که در ادامه به بررسی آنها خواهیم پرداخت.

 

۱. رضایت دولت عراق برای حضور نیروهای نظامی ایران در خاک این کشور

بند ۴ مادۀ ۲ منشور ملل متحد کلیۀ اعضاء را در روابط بین المللی خود از تهدید به زور یا استفاده از آن علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشوری یا از هر روش دیگری که با مقاصد ملل متحد مباینت داشته باشد، منع می کند. این مقرره بر مبنای احترام به اصل تساوی حقوق و خودمختاری ملل و اصل تساوی حاکمیت کلیۀ اعضاء بناء شده است که در منشور نیز بازتاب یافته اند. با این حال، در صورتیکه یک دولت از دولتی دیگر به منظور حضور نظامی دولت اخیر در قلمرو تحت حاکمیت خود دعوت به عمل آورد و بدین سان رضایت خود را به حضور نظامی آن دولت اعلام دارد، این حضور ناقض بند ۴ مادۀ ۲ منشور نخواهد بود. با وجود این، حضور نظامی یک دولت در قلمرو دولتی دیگر تابع شرایطی است ازجمله اینکه رضایت باید معتبر باشد، آزادانه اعلام شده و آشکارا احراز شود و رفتار باید در محدودۀ آن رضایت باشد تا مسئولیتی متوجه دولتی که رضایت در قبال فعل آن داده شده است، نگردد. همچنین، حضور نظامی نباید ناقض تعهدات مندرج در منشور ملل متحد و استانداردهای حقوق بشردوستانه و حقوق بشر و بر خلاف تعهدات دولت درخواست کننده باشد. این شرایط در پیش نویس طرح مسئولیت بین المللی دولت و قطعنامه انستیتو حقوق بین الملل در خصوص درخواست کمک های نظامی بیان شده است.

 

۲. استناد ایران به دکترین مسئولیت حمایت

دکترین مسئولیت حمایت که امروز جایگزین مداخلۀ بشردوستانه شده است زمانی مورد استناد قرار می گیرد که دولتی نسبت به وظیفۀ خود در قبال حمایت از شهروندانش از روی عمد یا از روی سهو مرتکب کوتاهی شود و این کوتاهی منتهی به نقض شدید حقوق شهروندان آن سرزمین شود که در این صورت مسئولیت حمایت از شهروندانِ آن کشور بر دوش جامعۀ بین المللی قرار می گیرد. ذکر این نکته ضروری است که مشروعیت دکترین مسئولیت حمایت در گرو آن است که وضعیت فوق الذکر از سوی شورای امنیت احراز شود و شورا اقدام به صدور قطعنامه ای در چارچوب فصل هفتم منشور نماید و از جامعۀ بین المللی بخواهد تا مسئولیت حمایت از شهروندان آن سرزمین را بر عهده بگیرند.

با توجه به اینکه دولت عراق تاکنون در حمایت از شهروندان خود ناتوان بوده است و با استناد به بند ۱۶ اصل ۳ و اصول ۱۵۲ و ۱۵۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در صورت صدور قطعنامۀ فصل هفتمی از سوی شورای امنیت و توصیۀ شورا مبنی بر حمایت از شهروندان عراقی از سوی جامعۀ بین المللی، اقدام نظامی (مسئولیت واکنش) در خاک عراق برای حمایت از شهروندان این کشور دور از ذهن نیست.

 

۳. توسل ایران به حق دفاع مشروع از خود

مادۀ ۵۱ منشور ملل متحد به دولت ها اجازه می‌دهد تا در صورت وقوع حملۀ مسلحانه علیه یک عضو ملل متحد تا زمانی که شورای امنیت اقدامات لازم را برای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی به عمل آورد، از حق ذاتی دفاع مشروع از خود بهره مند شوند. این تعریف مانع از گسترش مفهوم دفاع مشروع از خود نشده است زیرا بعضی از حقوقدانان معتقدند که دفاع مشروع از خود مندرج در منشور بیان کنندۀ حقی است عرفی که پیش از تصویب منشور ملل متحد نیز وجود داشته است بنابراین منشور نمی تواند این حق را که پیش از این برای دولت ها وجود داشته است محدود کند. این طرز تفکر منتهی به ارایه تفاسیر مختلف از مفهوم دفاع مشروع از خود و گسترش دامنۀ آن شده است به طوریکه دفاع مشروع از خودِ پیش دستانه و دفاع مشروع از خودِ پیشگیرانه نتایج این طرز تفکر هستند.

استناد به دفاع مشروع از خودِ پیش دستانه با وجود شواهد و قراین و در قبال یک تهدید قریب الوقوع محقق می شود درحالیکه استناد به دفاع مشروع از خودِ پیشگیرانه بر مبنای حدسیات و فرض و گمان صورت می پذیرد. لازم به ذکر است که این دو شاخه از دفاع مشروع از خود، نسبت به دفاع مشروع از خود مندرج در منشور ملل متحد از مقبولیت کمتری برخوردار هستند.

 

تحلیل پایانی

در روزهای گذشته، اخباری مبنی بر بازپس گیری مناطق تصرف شده و از بین بردن مواضع داعش از سوی نیروهای نظامی دولت عراق به گوش می رسد که این امر ضرورت نظامی دولت ایران را در عراق کم رنگ می کند. با این حال، با توجه به دلایلی که ارایه شد می توان اینگونه نتیجه گرفت که حضور نظامی ایران در عراق به منظور مبارزه با داعش در صورتیکه در چارچوب حقوق بین الملل باشد، مسئولیتی را متوجه دولت ایران نخواهد ساخت.

بدیهی است با توجه به اعلام آمادگی قبلی مسئولین عالی رتبه و فرماندهان نظامی ایران مبنی بر کمک نظامی به دولت عراق، در صورتیکه دولت عراق درخواست کمک نظامی از ایران را داشته باشد، حضور نظامی ایران در عراق در چارچوب شرایطی که از نظر گذشت، بدون مشکل خواهد بود.

از سوی دیگر، در صورتیکه داعش به اقدام نظامی علیه تمامیت ارضی ایران متوسل شود، دولت ایران می تواند با استناد به مادۀ ۵۱ منشور از حق دفاع مشروع از خود در مقابله با این گروه تروریستی استفاده نماید. با توجه به وجود قراین از جمله قتل عام شیعیان و تهدید به حملۀ نظامی به خاک ایران از یک سو و وجود اجماع بین المللی در خصوص خطرآفرین بودن گسترش داعش برای منطقه و به خصوص کشورهای همسایه از سوی دیگر، امکان استناد به دفاع مشروع از خود پیش دستانه برای دولت ایران امکان پذیر است. از این رو، حمله به نیروهای داعش در صورتیکه به مرزهای ایران نزدیک شوند و یا در نزدیکی مرزهای ایران مستقر شوند، دور از ذهن نیست.

با این حال، استناد ایران به دکترین مسئولیت حمایت ضعیف خواهد بود زیرا همانطور که گفته شد استناد به این دکترین باید در چارچوب قطعنامه های فصل هفتمی شورای امنیت صورت پذیرد اما با توجه به سوء استفاده هایی که از این دکترین در جریان درگیری های لیبی به وجود آمد، اعضای شورای امنیت تاکنون در قضایای مشابه ازجمله سوریه نتوانسته اند در این زمینه به اجماع دست یابند.

 

...............................................................................................................

 

شما می توانید برای ارجاع دادن به این متن از آدرس اینترنتی ذیل استفاده کنید:  https://goo.gl/wsG9gu

 

مطالب دیگر حقوق بین الملل عمومی
واکاوی حقوقی رفتار امریکا و متحدانش در قبال حمله موشکی به سوریهبررسی و تحلیل مسئولیت کیفری دولت میانمار در رابطه با کشتار مسلمانان در پرتو حقوق بین المللگستره رفع تحریم های مندرج در برجام در اندیشه نامزدهای ریاست جمهوری ۱۳۹۶جنگ حقوقی میان ایران و امریکا در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ: خوب، بد و بدترسازکارهای طرح مسئولیت بین المللی علیه عربستان سعودی در فاجعه منا
verification

بزرگان حقوق ایران

  • سید مصطفی محقق داماد
  • ابوالفضل قاضی شریعت پناهی
  • محسن محبی
  • هدایت الله فلسفی
  • عباس کریمی
  • حسین سیدی کاشانی
  • محمدرضا ضیایی بیگدلی
  • داود هرمیداس باوند
  • منوچهر موتمنی طباطبایی